• Schubert’s Greatest Hits

  • Lần cuối cùng bạn làm việc tốt là bao giờ?

  • Advertisements

Năm 2017: Việt Nam và Thế giới

ĐINH HOÀNG THẮNG, TRẦN NGỌC VƯƠNG, PHAN VĂN THẮNG

Năm 2017 dường như cả thế giới chuyển động nhanh hơn và có nhiều đảo lộn hơn về địa-chính trị, đặc biệt tại khu vực Đông Á. Đại hội lần thứ XIX Đảng Cộng sản Trung Quốc với tuyên ngôn về tư tưởng Tập Cận Bình khẳng định nội hàm “thời đại mới”, trong đó Trung Quốc sẽ là siêu cường số một; Thủ tưởng Nhật Bản Abe tái cử với quyết tâm sửa đổi Hiến pháp và sẵn sàng đảm lãnh vị thế cường quốc ở châu Á; Tổng thống Trump của nước Mỹ rối ren cả đối nội lẫn đối ngoại và có xu hướng bỏ lơi vai trò lãnh đạo thế giới; Triều Tiên khuấy động “làng toàn cầu” bằng các vụ thử vũ khí hạt nhân; Chủ nghĩa dân túy, ly khai, khủng bố nổi lên nhiều nơi, nhất là ở châu Âu… Với vị trí địa-chính trị của mình, Việt Nam đang đứng trước nhiều thách thức, không thể xem nhẹ các chỉ dấu bất định và bất toàn trong môi trường quốc tế mới, nhất là từ quan hệ tay ba Mỹ – Trung – Nga. VHNA tổ chức thảo luận bàn tròn với sự tham gia của GS.TS Trần Ngọc Vương đến từ Đại học Quốc gia Hà Nội và TS. Đinh Hoàng Thắng đến từ Viện Những vấn đề Phát triển Việt Nam, hướng về một cách tiếp cận thực tế nhằm góp phần vào tiếng nói chung trong việc định hình về tầm nhìn và đối sách của chúng ta hiện nay. 
.

THẾ GIỚI ĐẢO LỘN, TRUNG QUỐC TUYÊN BỐ BƯỚC VÀO “THỜI ĐẠI MỚI”, VIỆT NAM ĐỐI DIỆN VỚI NHIỀU THÁCH THỨC

PHAN VĂN THẮNG:  Thưa các nhà nghiên cứu, các ông có thể tóm tắt những nét chính trong tư tưởng của Tổng Bí thư / Chủ tịch nước Tập Cận Bình quaĐại hội 19 ĐCSTQ?

TS. ĐINH HOÀNG THẮNG: Với Đại hội 19, Trung Quốc muốn khẳng định cái sức mạnh, cái trọng lượng của mình trên toàn cầucả trong hiện tại lẫn tương lai.Qua phát biểu tại Đại hội, Tập Chủ tịch đã khẳng định Trung Quốclà một cường quốc lớn của thời đại, ngang tầm với phương Tây. Điều này được tập trung phản ánh qua tư tưởng Tập Cận Bình vừa được ghi vào Điều lệ Đảng. Nói chữ, như trong Báo cáo Chính trị đã nêu, đó là hệ tư tưởng “CNXH mang màu sắc Trung Quốc trong thời đại mới”. Từ khóa ở đây là “thời đại mới”. “CNXH mang màu sắc Trung Quốc” thì lãnh đạo nước này đã nói từ lâu. Riêng về “thời đại mới” được nhắc đi nhắc lại trong Báo cáo Chính trị hơn 30 lần. Hàm ý ở đây muốn nói vềthời đại phục sinh một đất nước Trung Hoahùng cường, một nước Trung Hoa quay trở lại vị trí của nótrong lịch sử. Thời nhà Đường, GDP của nước này đã chiếm 58% tổng sản lượng của thế giới. Muốn khẳng địnhTrung Quốc là một đế chế ở trung tâm, chấm dứt một thế kỷ “quốc sỉ”, từ thời chiến tranh thuốc phiện đến lúc thành lập nước Cộng Hòa Nhân Dân Trung Hoa.

“Thời đại mới”ở đây còn muốn nhấn vào các chiều kích quốc tế. Đó là lúc Hoa Kỳ thời Trump có nhiều dấu hiệu muốn rút khỏi một vài vị trí trọng yếu trên vũ đài thế giới và Trung Quốc tuyên bố sẵn sàng “trám ngay” vào các chỗ trống ấy. Thế giới sẽ lấy TQ để làm gương, từ “Giấc mơ Mỹ” sẽ chuyển sang “Giấc mộng Trung Hoa”. Một mình thâu tóm mọi quyền lực, Tập Cận Bình hứa hẹn với 1,4 tỷ đồng bào của mình, sẽ đưa Trung Quốc phát triển theo hai giai đoạn: từ nay đến 2035, Trung Quốc hoàn tất hiện đại hóa và đến năm 2049, nhân kỷ niệm 100 năm ngày thành lập Cộng Hòa Nhân Dân Trung Hoa, đất nước này sẽ trở thành cường quốc lãnh đạo toàn cầu, có quân đội đứng hàng đầu thế giới. Ý nghĩa địa-chính trị và mục tiêu kinh tế đều có giá trị ngang bằng nhau trong “sáng kiến Vành đai con đường” (BRI). Đáng chú ý là khái niệm “Cộng đồng chung vận mệnh”, “Tinh thần con đường tơ lụa”, mô thức “Quan hệ kiểu mới giữa các đại cường”… đều nói lên tầm nhìn của Bắc Kinh về trật tự khu vực/quốc tế mà BRI có thể mang lại.

GS. TRẦN NGỌC VƯƠNG: Bàn tiếp về “Giấc mơ Trung Quốc” cần khẳng định thêm, “giấc mơ” này không dành cho mọi người, mọi dân tộc hay mọi cá nhân khác, giống như “Giấc mơ Mỹ”. “Giấc mơ Mỹ”, như mọi người sống trong thời hiện tại đều rõ, là giấc mơ trước hết dành cho mọi cá thể, trên nền tảng của một thiết chế xã hội và những quy phạm đời sống khiến cho mọi người hướng tới đó như là hướng tới những hoàn cảnh sống giúp cho cá nhân thực hiện được những khát vọng cá nhân của mình, tìm kiếm hạnh phúc cho mình. Giấc mơ Trung Hoa là giấc mơ xác lập địa vị, tư thế và niềm vinh quang của quốc gia, của dân tộc Hán, chứ không đặt trọng tâm là hiện thực hóa những khát vọng của cá nhân.Bằng chứng rõ rệt và mang tính quyết định nhất, đó là việc tuyệt đại đa số người giàu có ở Trung Quốc, khi đã giàu có rồi, đều không muốn sống ở đất nước đó, mà lại muốn đến định cư ở những quốc gia khác, trước hết là đến và định cư ở Mỹ! Vậy nên, theo góc nhìn của tôi, “Giấc mộng Trung Hoa” trước hết là của giới cầm quyền Trung Hoa và có lẽ chủ yếu đó là giấc mộng của họ chứ không phải của mọi người Trung Quốc.Đó vẫn là khát vọng của các đại hoàng đế, với tôn chỉ không đổi là bình định và cai trị, ra lệnh được cho toàn thiên hạ, với nội hàm ngày nay là “toàn thế giới, toàn nhân loại”.

Đã từ vài chục năm nay, chủ nghĩa xã hội mang đặc sắc Trung Quốc đã được đề cập khá phổ biến, theo ý tôi. Trung Quốc muốn nói đến sự kế thừa tư tưởng Mặc Tử, Khổng – Mạnh. Không hề là giản đơn việc họ cho phép phục hưng địa vị của Khổng Tử, vung tiền rất nhiều cho việc thành lập hàng mấy trăm học viện Khổng Tử trên khắp thế giới. Với cụm từ “chủ nghĩa xã hội mang đặc sắc Trung Quốc”, lãnh đạo Trung Quốc đã công khai công bố một đường lối chủ nghĩa xã hội dân tộc, thứ vốn là kẻ tử thù cả trên bình diên lý luận cả trên bình diện thực tiễn chính trị, đối lập gần như triệt để với toàn bộ lịch sử phong trào cộng sản và công nhân quốc tế bắt đầu từ Tuyên ngôn Đảng Cộng sản cho tới tận cuối thế kỷ XX khi hệ thống xã hội chủ nghĩa sụp đổ. Không hề ngẫu nhiên khi rất nhiều nhà nghiên cứu chính trị đương đại, đặc biệt ở các nước Âu Mỹ, đã so sánh một cách đầy lo ngại định hướng lý thuyết này với lý thuyết của chủ nghĩa phát xít, và hàng loạt chính sách đối ngoại mang tinh thần chủ nghĩa dân tộc nước lớn, vị chủng!

Nếu Trung Quốc tự coi mình là quốc gia xã hội chủ nghĩa và để xứng đáng là “thành trì còn lại” của hệ thống xã hội chủ nghĩa thế giới, đương nhiên họ phải công bố minh bạch sự đổi thay về lý luận cộng sản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa của họ cho ít nhất là “các đảng anh em”, và đến lượt mình, các “đảng anh em” ấy phải thảo luận thật nghiêm túc, thật sâu sắc những đổi thay ấy, trước khi chấp nhận hay khước từ . Nhưng Trung Quốc đã không làm thế! Họ công bố: xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa mang đặc sắc Trung Quốc, còn những đặc sắc ấy là gì, thì họ không tuyên bố cụ thể.

Lãnh đạo Trung Quốc, mà tập trung là ở Tập Cận Bình, đã khẳng định rằng họ không có ý định “nhập khẩu” mô hình chính trị phương Tây để áp dụng vào Trung Quốc. Trong các mô hình “phương Tây” bị họ từ chối ấy, xem ra có cả mô hình lý thuyết Mácxit – Lêninnit! Cách thức cầm quyền của Tập Cận Bình không giống ai, cả trong lịch sử Trung Quốc lẫn thế giới. Chắc chắn chỉ một điều: ông muốn kiến tạo nên một Trung Quốc hùng cường bậc nhất thế giới, tiến tới địa vị siêu cường duy nhất chi phối toàn thế giới, nhưng tôi không thấy trong hoài bão chính trị ấy hình bóng của một “quốc gia hạnh phúc”, một “xã hội hạnh phúc”.

Hẳn nhiên, ông Tập mang dáng dấp nhà “độc tài sáng suốt”. Ông ấy có một năng lực chính trị có thể gọi là người hùng trong chính trường Trung Quốc. Tuy nhiên, ông ấy không chủ trương một nhà nước pháp quyền, mà chủ trương pháp trị. Nhà nước pháp quyền là nhà nước coi pháp luật là tối thượng, không phụ thuộc vào ý chí của một cá nhân và/hoặc phe nhóm nào, mà thể hiện ý chí của toàn dân. Đối tượng điều chỉnh của Hiến pháp và luật pháp ở các quốc gia như vậy trước hết là chính quyền, giới cầm quyền. Ngược lại, pháp trị có thể là một nền cai trị theo luật pháp khá nghiêm ngặt, thậm chí hà khắc, nhưng thứ luật pháp do ý chí cá nhân nhà độc tài áp đặt và phục vụ trước hết cho mục tiêu chính trị của nhà cầm quyền.

PHAN VĂN THẮNG:   Theo các ông, tình hình Biển Đông sau Đại hội của ĐCSTQ sẽ căng lên hay sẽ dịu đi phần nào như tuyên bố của Trợ lý Ngoại trưởng Trung Quốc Trần Hiểu Đông hôm 3/11, Bắc Kinh và Hà Nội đã đạt được một đồng thuận trong việc quản lý tranh chấp ở Biển Đông?

TS. ĐINH HOÀNG THẮNG:Không nên có ảo tưởng về câu chuyện nhiều tập ở Biển Đông. Ngoài các chiều kích song phương, Biển Đông ngày nay còn là câu chuyện toàn cầu, một phần trong quan hệ Trung-Mỹ và các nước lớn khác. Mới đây, hai chuyên gia người Mỹ, Robert Manning từ Trung Tâm An Ninh Quốc Tế thuộc hội Hội Đồng Đại Tây Dương và James Przystup, chuyên viên cao cấp tại Viện Nghiên Cứu An Ninh Quốc Gia, đã phân tích trên Tạp chí Foreign Policy: Từ nay, Trung Quốc “bắt thóp” được chỗ yếu của chính quyền Donald Trump, đó là thiếu một chiến lược toàn diện cho vùng Châu Á-Thái Bình Dương, nên sẽ khó có chuyện nhượng bộ Mỹ, chứ khoan hẵng nói về sự đồng thuận với các bên tranh chấp khác. Theo hai tác giả, cho dù có thiếu sót trong việc thực hiện, nhưng chính sách “xoay trục” sang châu Á của cựu tổng thống Mỹ Obama có đủ các yếu tố ngoại giao, quân sự và kinh tế, các nhân tố của một chiến lược toàn diện cho khu vực. Ngược lại việc chính quyền Trump bãi bỏ hiệp định TPP là một cú sốc và tác hại đến uy tín của Hoa Kỳ. Việc đó càng làm cho các đề án của Trung Quốc như Con Đường Tơ Lụa Mới, hay Ngân Hàng Đầu Tư Hạ Tầng Cơ Sở AIIB, không có đối thủ. Và cũng giống như thời khủng hoảng tài chính năm 2008, chỗ yếu thấy được của Mỹ làm cho Trung Quốc hung hăng hẳn lên. Ngay dưới thời Obama, bất chấp những cảnh báo từ Mỹ, Bắc Kinh vẫn coi thường phán quyết của Tòa Trọng Tài La Haye bác bỏ yêu sách chủ quyền của Trung Quốc ở Biển Đông và ngang nhiên tiến hành thay đổi nguyên trạng, quân sự hóa Biển Đông.

PHAN VĂN THẮNG:   Trước tương quan lực lượng có thể thay đổi một khi TQ thành công, các ông đánh giá như thế nào về cuộc ganh đua giữa hai mô thức: “Pax Americanavà Pax Sinica”, trật tự nào sẽ soán ngôi trong tương lai không xa?

TS. ĐINH HOÀNG THẮNG:Cuộc đua giữa hai mô thức này đã bắt đầu từ lâu, ngay trước khi ông Tập Cận Bình lên nắm quyền lãnh đạo ĐCSTQ. Tuy nhiên từ 5 năm trở lại đây, sự cọ xát giữa hai trật tự này càng ngày càng quyết liệt. Vào thời khắc hiện nay, khó cả quyết trật tự nào sẽ soán ngôi trong tương lai. Tuy nhiên, việc đặt ra câu hỏi này cũng đủ cho thấy những đảo lộn ghê gớm trên toàn cầu về sức mạnh tổng hợp quốc gia giữa hai nền kinh tế hàng đầu thế giới.Nhớ lại chỉ sau khi ngồi vào Nhà Trắng, Trump đã tuyên bố Mỹ rút khỏi TPP và công kích xu thế tự do hóa thương mại trên toàn cầu. Ngay lập tức, vào đầu 2017 tại Davos, Chủ tịch Tập Cận Bình “nhập vai ông Thiện” hiền lành, với tuyên bố rõ ràng rằng, TQ sẵn sàng dẫn dắt thế giới trong giai đoạn mới của toàn cầu hóa. Trong khi Trump ca bài vọng cổ “Nước Mỹ trên hết” thì TQ triệu tập Hội nghị quốc tế tại Bắc Kinh để bàn chuyện cùng thực thi sáng kiến “Nhất Đới Nhất Lộ” (OBOR). Trung Quốc hứa đổ tiền vào AIIB và nhiều nước đã hưởng ứng đại dự án này, cho dù một số quốc gia vẫn còn có những e dè.Cuộc đấu giữa TPP và RCEPTcũng phản ánh quyết tâm của TQ “chiếm lĩnh trận địa” được Mỹ bỏ trống.Một đấu trường quan trọng khác không thể không nhắc đến, vì năm nay cũng là năm kỷ niệm 50 nămthành lập ASEAN. Xu thế “Bèo dạt mây trôi” hay tình trạng “Kéo cưa lừa xẻ”trong ASEAN nói lên nhiều điều, nhưng có lẽ Bộ Quy tắc COC vẫn bị câu giờ và việc TQ lớn tiếng “khuyên” Mỹ không nên can thiệp vào các tranh chấp Biển Đông, cũng như khẩu hiệu bề ngoài trông rất vô tư “châu Á của người châu Á” đủ nói lên trật tự nào có khả năng chiếm ưu thế ở khu vực.

GS. TRẦN NGỌC VƯƠNG:Tôi có cái nhìn ít nhiều khác với TS. Đinh Hoàng Thắng. Tôi cho rằng hiện thời, các quốc gia, đặc biệt là các quốc gia đang nghèo mà chưa có “lối ra”, cùng với các hãng lớn trên thế giới, đang nhìn vào “túi tiền Trung Quốc” để  hoạch định chính sách. Không có gì đáng ngạc nhiên khi mấy chục năm, Trung Quốc là “đại công xưởng của thế giới” thì hầu bao của họ cũng trở nên “hầu bao của thế giới”. Nhưng không xa lắm nữa đâu, khi tầng lớp trung lưu của Trung Quốc trở nên đông đảo, xã hội Trung Quốc trở nên xã hội tiêu thụ khổng lồ, hàng loạt vấn đề phức tạp nảy sinh do mấy thập niên phát triển nóng không bền vững sẽ hoạt tác, lúc đó ngân khố quốc gia của Trung Quốc “đành” ưu tiên giải quyết những vấn đề “quốc nội”, thì giới hạn sức mạnh quốc gia của họ mới lộ rõ, trong đó một số vấn đề nhanh chóng trở nên cấp bách. ..

PHAN VĂN THẮNG:  Các ông nhận xét thế nào về vị thế của Tổng thống Donald Trump sau gần một năm cầm quyền?

GS. TRẦN NGỌC VƯƠNG: Ngay từ thập niên bốn mươi của thế kỷ trước, khi đã nắm được quyền lãnh đạo tối thượng ở Trung Quốc lục địa và trở thành một chính khách lớn của thế giới, Mao Trach Đông đã từng công bố về sự đổi chiều trong tương lai nhân loại, qua câu nói nổi tiếng “Gió Đông (sẽ) thổi bạt gió Tây”. Đến những năm tám mươi của thế kỷ trước thì một phần của “lời tiên tri” ấy đã thành sự thật với sự trỗi dậy của các “đại long, tiểu long”, các “lão hổ tiểu hổ”, và giờ đây, với sự phát triển ngoạn mục của Trung Quốc sau gần bốn mươi năm, không thể dửng dưng với lời khẳng định ấy được nữa! Tập Cận Bình cùng ban lãnh đạo của ông đang “thuận theo chiều gió” đấy! Nhưng tôi e rằng dù có nỗ lực “sáng tạo” đến mấy, một mô hình chính trị xã hội toàn trị – cực quyền vốn mang sẵn trong bản thân nó những ác tật vốn từng là “nan y”, được giới sử gia cổ kim của Trung Quốc tổng kết là cái vòng tuần hoàn “thịnh – suy, trị – loạn đắp đổi”, sẽ có “vòng đời triều đại” ngắn hơn trước, trong khi ở nước Mỹ đang diễn ra sự khủng hoảng, có thể nói đó là “khủng hoảng trong quá trình trưởng thành” của nền dân chủ. Tôi có niềm tin vững chắc rằng chỉ thiết chế dân chủ mới có khả năng tự điều chỉnh để tiếp tục hoàn thiện. Ngay tính đa cực của thế giới hiện đại xét cho cùng cũng là sản phẩm của nền dân chủ. Vậy nên tôi không có sự bi quan lịch sử. Nhưng với mỗi người, có vòng đời sinh học rất hữu hạn, không được hay không kịp chứng kiến thắng lợi của những niềm tin tưởng của mình, không được sống trong đó, dĩ nhiên, tránh sao khỏi chạnh lòng…

TS. ĐINH HOÀNG THẮNG: “Gió Đông thổi bạt gió Tây” theo tôi chỉ là cách nói để tuyên truyền. Vị thế của mỗi “ông trùm” sẽ như thế nào lịch sử đã và sẽ cho thấy. Tuy nhiên, qua thăm dò dư luận, uy tín của Tổng thống Trump hiện nay là đáng ngại. Đặc biệt, dư luận bắt đầu chú ý đến nhiều chỉ dấu cho thấy sự bất lực của TT Trump trong điều hành đất nước. Trump được cho là đã đi qua gần một năm nói nhiều mà làm chẳng được bao nhiêu. Nhà tỉ phú địa ốc New York đã vận động tranh cử tổng thống dựa trên những lời hứa: Cân đối lại ngân sách, bãi bỏ chính sách bảo hiểm y tế phổ cập Obamacare, đánh thuế 35% hàng nhập khẩu Mêhicô và 45% hàng Trung Quốc, trục xuất hàng triệu người nhập cư bất hợp pháp, bỏ các hạn chế tài chính, khuyến khích than đá, đầu tư 1.000 tỉ đô la vào các công trình lớn, hạ thuế doanh nghiệp xuống còn 15%… Hầu hết các đề xuất của TT lên Nghị Viện trong 9 tháng qua đều ở dưới ngưỡng trong các lời hứa tranh cử, từ giảm thuế đến cân đối thâm hụt ngân sách. Một nan đề khác của Trump là tình trạng luôn tự huyễn hoặc bản thân. Giống như trường hợp các nhà đầu tư, những người đã mua một chính sách chưa được hình thành, tự vẽ cho mình những câu chuyện khác để rồi sẽ phải trả giá đắt hơn. Với Trump, không chỉ là câu hỏi về hiệu quả, mà đang trở thành vấn đề tôn trọng hay không tôn trọng nền dân chủ. Nền chính trị Mỹ đang trải qua nhiều thay đổi, không như trước nữa. Kỷ niệm một năm đặc cử tổng thống, Donald Trump cũng nhận được “món quà” đặc biệt: Cựu giám đốc chiến dịch tranh cử Paul Manafort bị công tố viên Mueller cáo buộc 12 tội danh, trong đó có tội chống lại đất nước và rửa tiền.

PHAN VĂN THẮNG:  Các nước châu Á, trong đó có VN, chờ đợi gì từ chuyến công du của TT Trump?

TS. ĐINH HOÀNG THẮNG:

Theo dự kiến, ông Trump sẽ đến Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Việt Nam và Philippines trong thời gian từ 3-14/11. Tại Việt Nam, người đứng đầu Nhà Trắng sẽ tham dự hội nghị thượng đỉnh Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á-Thái Bình Dương (APEC), gặp gỡ các nhà lãnh đạo Việt Nam và quốc tế. Khoảng thời gian ông Trump dành cho mỗi điểm dừng chân hay nội dung sẽ được tiết lộ từ mỗi cuộc tiếp xúc của ông với các đối tác, sẽ được giới quan sát xem như tín hiệu về chính sách đối ngoại của Mỹ. Tuy nhiên, những điều ông Trump tuyên bố ở châu Á sắp tới cũng sẽ quan trọng như những gì ông ấy sẽ thực hiện sau khi trở về Mỹ. Tôi hi vọng ông Trump sẽ tái khẳng định những cam kết của Mỹ đối với khu vực khi đến Việt Nam. Dù Mỹ đã tuyên bố rút khỏi Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP), hợp tác về mọi mặt giữa Mỹ và Việt Nam vẫn phát triển ổn định. Còn Trung Quốc và các nước châu Á khác, tôi nghĩ họ có những kỳ vọng khác nhau, nhưng tất cả đều muốn chuyến thăm đưa ra một bức tranh rõ ràng hơn về chiến lược của Washington đối với khu vực. Các quốc gia đồng minh lâu năm của Mỹ gồm Nhật Bản, Hàn Quốc và Philippines kỳ vọng ông Trump sẽ khẳng định sự hiện diện chiến lược của Mỹ ở châu Á-Thái Bình Dương sau một thời kỳ khó đoán định về chính sách đối ngoại của Mỹ.

GS. TRẦN NGỌC VƯƠNG: Theo ý kiến tôi, những kỳ vọng nói trên có thể khiến cho Trung Quốc không hài lòng, dù Bắc Kinh đang mong muốn phối hợp chặt chẽ hơn với Washington để kiềm chế những tham vọng về hạt nhân và tên lửa của Triều Tiên. Chuyên công du Á châu của TT là cơ hội quan trọng để ông Trump nhấn mạnh và tái khẳng định vai trò lãnh đạo của Mỹ ở Đông Á, nhất là vào lúc sự hoài nghi ngày càng tăng về cam kết của Washington đối với khu vực này. Tổng thống Trump có nhiều vấn đề ngoại giao cá nhân phải giải quyết trong chuyến thăm này, xét tới việc quyền lực mềm của Mỹ đã giảm nhiều kể từ khi ông ấy vươn lên vị trí lãnh đạo nước Mỹ. Nhà Trắng cho biết vấn đề thương mại sẽ là một ưu tiên trong chuyến thăm châu Á của ông Trump, bên cạnh vận động sự ủng hộ của các nhà lãnh đạo trong khu vực nhằm kiềm chế Triều Tiên.

PHAN VĂN THẮNG:   Theo các ông, nước Nhật thời Shinzo Abe làm Thủ tướng lần thứ 3 sẽ có một vị thế mới như thế nào trên trường quốc tế cũng như trong nước Nhật?

TS. ĐINH HOÀNG THẮNG:Thủ tướng Shinzo Abe sẽ tiếp tục trở thành Thủ tướng Nhật Bản, nền kinh tế thứ ba thế giới, đồng thời trở thành nhà lãnh đạo tại vị lâu nhất ở đất nước mặt trời mọc. Trên thực tế, dưới tài chèo lái của vị “thuyền trưởng” Shinzo Abe, kinh tế Nhật Bản đã phục hồi và tăng trưởng liên tục. Tiếp tục các ưu tiên trong Abenomics, sửa đổi Hiến pháp, phát triển nguồn nhân lực, cải cách lao động, tìm kiếm giải pháp cho vấn đề Triều Tiên là trọng tâm trong chiến dịch tranh cử của đương kim Thủ tướng Abe và đảng LDP. Nhiều chuyên gia nhận định tình hình trên bán đảo Triều Tiên diễn biến phức tạp là cơ hội thuận lợi để ông Abe thể hiện khả năng lãnh đạo của mình. Thắng cử lập pháp giúp thủ tướng Nhật thúc đẩy sửa đổi Hiến Pháp chủ hòa. Shinzo Abe muốn sửa lại Hiến Pháp chủ hòa, thừa nhận sự tồn tại của quân đội Nhật Bản, một trong những quân đội hiện đại nhất thế giới và để cho nước này lại được quyền tham chiến. Shinzo Abe đã diễn giải lại Hiến Pháp để cho phép quân đội Nhật BảN tham gia vào các chiến dịch ở nước ngoài, cùng với quân đội Mỹ. Shinzo Abe muốn củng cố liên minh với Hoa Kỳ, và cũng như Donald Trump, không loại trừ khả năng can thiệp quân sự, nếu cần. Trong khi đó, một nửa dân Nhật vẫn muốn duy trì bản Hiến Pháp chủ hòa, vì theo họ, Hiến pháp hiện nay giúp ngăn cản giới lãnh đạo tìm cách tiến hành chiến tranh.

PHAN VĂN THẮNG:   Các ông có thể tiên liệu được điều gì xẩy ra một khi từ khủng hoảng hạt nhân trên bán đảo Triều Tiên nổ ra chiến tranh?

GS. TRẦN NGỌC VƯƠNG: Vào lúc tình hình trên bán đảo Triều Tiên càng lúc càng nóng bỏng trong khoảng thời gian từ hai năm trở lại đây, bóng ma chiến tranh đã quay trở lại và các nhà quan sát đã liên tiếp báo động về thảm họa của một cuộc chiến tranh Triều Tiên thứ hai. Giới chuyên gia đã cho rằng, ngay cả trong trường hợp một cuộc chiến tranh thông thường, hàng chục nghìn người dân Hàn Quốc sẽ bị thiệt mạng ngay trong ngày đầu tiên của một cuộc xung đột vũ trang mới với Bình Nhưỡng. Một cuộc xung đột nổ ra ở Triều Tiên chắc chắn sẽ tác động rất tiêu cực đến Việt Nam. Nhiều công ty Hàn Quốc, như Samsung Electronics và LG Electronics, đã hợp nhất Việt Nam vào chuỗi cung của họ, xây dựng các nhà máy ở VN để tận dụng lao động rẻ hơn. Khoảng 20% ​​hàng nhập khẩu trung gian của Việt Nam đến từ Hàn Quốc. Xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam sang Hàn Quốc chiếm hơn 5% GDP của Việt Nam. Vì vậy, các cơ quan hoạch định chính sách của Việt Nam sẽ phải đối mặt với những thách thức lớn trong việc xác định và thực hiện một phản ứng nhanh chóng và hiệu quả đối với cuộc khủng hoảng xuất phát từ bán đảo Triều Tiên.

TS. ĐINH HOÀNG THẮNG:Các tài liệu chính thức của Hàn Quốc từ năm 2016 đã cho thấy, một khi khủng hoảng hiện nay ở Triều Tiên nổ ra chiến tranh, Washington sẽ huy động đến 690.000 binh lính, 160 tàu và 2.000 máy bay vào cuộc, bổ sung cho 28.500 quân Mỹ trú đóng tại Hàn Quốc, và đạo quân của Hàn Quốc gồm 625.000 quân. Lợi thế tuy có nghiêng về phía Mỹ và Hàn Quốc, nhưng kịch bản nào cũng kết thúc bằng tổn thất của tất cả các bên. Vấn đề khiến nhiều người lo ngại là kho vũ khí nguyên tử mà Bình Nhưỡng nắm trong tay. Theo trang web Nukemap, chuyên ước tính thiệt hại của các vụ tấn công hạt nhân, cho rằng nếu Bình Nhưỡng cho nổ một quả bom cỡ như trái bom thử đầu tháng hồi tháng 9/2017 ở độ cao 1.500 mét trên Seoul, thì sẽ có 660.000 người thiệt mạng. Trong trường hợp Mỹ dùng một quả bom tương tự đánh phá Bình Nhưỡng, thì số người chết sẽ lên đến 820.000 người.

PHAN VĂN THẮNG:   Các ông có bình luận gì về nguy cơ của một cuộc Chiến tranh lạnh mới giữa Nga, Mỹ với phương Tây?

GS. TRẦN NGỌC VƯƠNG:Gần đây, Tổng thư ký NATO Jens Stoltenberg vừa lên tiếng khẳng định quan hệ Nga-NATO chưa bao giờ căng thẳng như hiện nay, kể từ sau Chiến tranh lạnh. Ông Jens Stoltenberg nhận định mối quan hệ của khối quân sự này với Nga đang ở trong giai đoạn khó khăn nhất trong 26 năm qua kể từ khi Chiến tranh lạnh kết thúc. NATO từng hy vọng phát triển một mối quan hệ đối tác gần gũi với Nga, tuy nhiên, mọi thứ đã xấu đi đáng kể đặc biệt sau vụ sáp nhập Bán đảo Crimea năm 2014 cũng như vai trò của Nga trong cuộc xung đột đã kéo dài hơn 4 năm qua tại miền Đông Ukraine. Châu Âu và Bắc Mỹ cùng thống nhất lên án mạnh mẽ các hành động của Nga và sẽ tiếp tục ủng hộ các trừng phạt kinh tế. Không chỉ có Tổng Thư ký NATO, Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng từng cảnh báo mối quan hệ với Nga đã xuống mức thấp chưa từng thấy và “rất nguy hiểm”. Ông chủ Nhà Trắng cho rằng điều này là do Quốc hội Mỹ sau khi ông miễn cưỡng phê chuẩn các lệnh trừng phạt mới nhằm vào Nga, vốn sẽ tiếp nối chuỗi ngày trả đũa lẫn nhau giữa Nga và Mỹ sau những trừng phạt mà 2 bên đã áp đặt liên quan tới khủng hoảng Ukraine.

TS. ĐINH HOÀNG THẮNG:Nga nhiều lần tuyên bố chính sách của Mỹ muốn quay trở lại Chiến tranh Lạnh là một chính sách lạc hậu. Bình luận về những phát biểu của Phó Tổng thống Mỹ Mike Pence khi tới thăm Montenegro, nước này sẽ gia nhập NATO vào cuối năm nay, Bộ Ngoại giao Nga cho rằng Phó Tổng thống Mỹ một lần nữa đưa ra những phát biểu chống Nga, đe dọa lãnh đạo các nước Tây Balkan bằng “mối đe dọa” không có thật từ Nga. Tại điểm dừng chân cuối cùng ở Montenegro, Phó Tổng thống Mỹ tiếp tục lên án Nga: “Như các bạn đã biết, Nga đang tiếp tục “vẽ lại” các đường biên giới quốc tế bằng lực lượng quân sự. Tại Tây Balkan, Nga đang làm gia tăng bất ổn, chia rẽ các nước trong khu vực với phần còn lại của châu Âu” Đáp trả, Bộ Ngoại giao Nga đánh giá chính tuyên bố này của Phó Tổng thống Mỹ làm gia tăng căng thẳng tại châu Âu, cũng như làm mất ổn định tình hình trong khu vực và tại một số nước riêng rẽ. Một số chính khách phương Tây gần đây đánh giá rằng, một “kỷ băng hà” mới đã bắt đầu và ba vị Tổng thống: Mỹ, Nga và Thổ Nhĩ Kỳ là những người chịu trách nhiệm cho việc này.

PHAN VĂN THẮNG:   Vâng, chúng ta có thể nhìn qua châu Âu để lượng định xem, quan hệ xuyên Đại Tây Dương thời Trump và tình hình có phần rối loạn ở châu Âu ảnh hưởng như thế nào đến châu Á và cục diện quốc tế nói chung?

GS. TRẦN NGỌC VƯƠNG:Tác động của Brexit—Trumpism—Chủ nghĩa bịp dân hay còn gọi là Chủ nghĩa dân túy (Populism) là những chuỗi các tác động mang tính chất dây chuyền, có ý nghĩa lan tỏa mạnh. Tuy nhiên, kết quả của hai cuộc bầu cử quan trọng trong năm nay ở Pháp và Đức đã cho thấy nền dân chủ ở châu Âu đã có bề dày lịch sử như thế nào. Suốt 12 năm cầm quyền, Thủ tướng Merkel đã duy trì được sự ổn định của Đức và châu Âu, bà cũng được tôn vinh là “nhà lãnh đạo của thế giới phương Tây”. Tuy nhiên, tình hình thành lập nội các mới sau bầu cử đang làm cho nhiệm kỳ thứ 4 của bà phải đối mặt với nhiều thách thức hơn ba nhiệm kỳ trước đây. Tân nội các gồm ba chính đảng, tả, trung hữu và cánh hữu sẽ cùng tham gia quyết sách tất yếu sẽ gia tăng tinh thần dân chủ nhưng sẽ làm giảm tính hiệu quả của chính sách.

TS. ĐINH HOÀNG THẮNG:Việc bà Merkel chưa có người kế nhiệm và những khó khăn trong các vấn đề xã hội ở Đức sẽ là thêm gánh nặng cho nhiệm kỳ này của bà Thủ tướng. Trong bối cảnh Brexit, nhất thể hóa châu Âu gặp khó khăn, Trump bị châu Âu cho là mối đe dọa đối với dân chủ tự do toàn cầu thì địa vi và vai trò của nước Đức nói riêng và của trục Đức—Pháp nói chung không phải không bị hoài nghi. Các mối quan hệ chủ đạo như Đức—Mỹ, Đức—Nga và Đức—Thổ đều gặp nhiều khó khăn. Quan hệ đa chiều kích, vấn đề châu Âu đa tốc độ trong nội bộ Eu cũng kềm chế lẫn nhau. Sự xuất hiện của tân Tổng thống Pháp Macron được cho là có lợi cho quan hệ Pháp—Đức, nhưng “Liên minh Jamaca” rồi đây của nội các Markel sẽ gây cản trở cho việc ủng hộ phương án nhất thể hóa Eurozone do Pháp khỏi xướng. Những rủi ro tiếp tục của làn sóng dân túy cũng như một số vấn đề thực tế cần được giải quyết như thương mại, nợ công, dân số, thất nghiệp, chủ nghĩa khủng bố và vấn đề quốc phòng đều làm cho quan hệ nội khối luôn căng thẳng. Nhất là thái độ của EU tẩy chay đối với Hungary và Ba Lan càng làm cho quan hệ liên Âu thêm biến động.

ĐOÀN TÀU TĂNG TỐC

Phan Văn Thắng: Thưa các ông, có thể nói, toàn cảnh bức tranh chính trị – kinh tế thế giới 2017 đã thay đổi một cách căn bản so với cách đây chỉ khoảng một năm thôi. Sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trung Quốc trong năm qua, đặc biệt là điểm nhấn “tư tưởng Tập Cận Bình trong thời đại mới”; tham vọng muốn tái khẳng định vị thế của nước Nga trong sinh hoạt chính trị quốc tế; sự đảo chiều đến chóng mặt trong chính sách đối ngoại nói chung và quan điểm đối với tư do hóa thương mại nói riêng của Mỹ, dưới sự lãnh đạo của Donald Trump; chủ nghĩa dân túy nổi lên ở nhiều nơi, đặc biệt là ở châu Âu… tất thảy dường như đã mở ra các điều kiện thuận lợi cho chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi, phong trào dân tuý và các thế lực khủng bố, các lực lượng đối lập mang xu hướng cực đoan ở khắp nơi. Chúng ta sẽ bàn về chính sách đối ngoại của Việt Nam trong bối cảnh một thế giới đã khác trước cách đây một thời gian ngắn.

Vâng, và ngay ở Việt Nam, chúng ta vừa chứng kiến một sự kiện mang tính thông lệ, đó là cuộc hội ngộ hàng năm giữa các nhà lãnh đạo 21 nền kinh tế châu Á—Thái Bình Dương, APEC lần thứ 25 tại Đà Nẵng. Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng APEC 25 lại là cột mốc đặc biệt. Nó đặc biệt vì tại Diễn đàn khu vực thường niên lần này, hơn ở bất cứ sự kiện quốc tế nào trong năm, cái pe-rơ-đam của trật tự quốc tế mới đã được khẳng định một cách khó nhầm lẫn. Bình luận của các nhà nghiên cứu?

GS. Trần Ngọc Vương: Vâng, nếu hiểu pe-rơ-đam như một mô thức, một hệ hình, hay nói nôm na, như một khung khổ của trật tự mới, thì rõ ràng APEC 25 phần nào đã thể hiện cái tầm vóc và chất lượng ấy. Có lẽ chưa bao giờ các nguyên thủ quốc tế đến mảnh đất miền Trung cùng một lúc nhiều như thế, đặc biệt là nguyên thủ của các cường quốc và mỗi vị đều mang theo một thông điệp riêng không thể nhầm lẫn, kể cả “những thông điệp vô ngôn”. Này nhé, Abe và Putin không phát biểu gì tại các diễn đàn chính thức và cũng chẳng tiến hành các chuyến thăm song phương. Chẳng nhẽ hai “ông lớn” ấy chỉ đến để hít thở không khí Đà Nẵng? Trên thực tế, ông Abe đến để cứu nguy cho TPP, báo chí quốc tế khôi hài cho rằng, Nhật đã “trợ thở” cho TPP vào phút chót, biến nó thành CPTPP. Còn Putin? Cựu sĩ quan tình báo tài ba ấy được cho là đến Đà Nẵng chỉ để nói với Trump một câu duy nhất, mà phải nói to cho “cả làng” nghe thấy: “Nước Nga đâu có can thiệp vào cuộc tranh cử ở Hoa Kỳ năm 2016. Quý vị đồn thổi lên như thế làm chúng tôi tổn thương” (?) Và cái câu “bồi thêm” của chính ông Trump, “Tôi tin ông ta (Putin) nói thật”, càng làm cho sứ mệnh của Tổng thống Nga vừa qua tại Đà Nẵng trở nên quan trọng. Ông Putin đến để “giải cứu” ông Trump đang bị “kẹt” trong búa rìu dư luận Mỹ. Nhưng có lẽ sự chú ý nhiều nhất được tập trung vào Trung Quốc và Hoa Kỳ. Ông Tập cùng với ông Trump đã lần lượt xuất hiện tại Summit CEO như hai “kỳ phùng địch thủ” trên đấu trường Đà Nẵng…

TS. Đinh Hoàng Thắng: Dư luận chú ý nhiều về hai bài “đít-cua” của hai ông Trump và Tập có xu hướng “chọi nhau” giữa hai vị nguyên thủ hàng đầu thế giới. Một bên cam kết tự do thương mại, đảm nhận sẽ dẫn dắt toàn cầu hóa tiến lên phía trước. Bên kia nói ngược lại. Hẳn nhiên, giữa nói và làm nhiều khi cách xa nhau cả đại dương. Nhưng ít nhất về triết lý, cảm nhận chung là khán giả của “talk-show” (chương trình truyền hình ăn khách) vừa qua đã chứng kiến một cuộc đọ sức quyền lực ngoạn mục. Trước hai chiến lược thương mại đối kháng Mỹ – Trung, các nước còn nhận ra một “đại sự” khác. Trong khi Trung Quốc, thủ vai diễn là cường quốc đang lên, tìm cách khẳng định ảnh hưởng bằng “Nhất đới nhất lộ”, thách thức quyền lực với Mỹ (siêu cường vang bóng một thời), thì Mỹ đã không chịu “buông xuôi”, chấp nhận cuộc chuyển giao ấy (như nhiều người lầm tưởng), mà ngược lại, đã công khai phô diễn cái cách thức để kềm chế Trung Quốc trong giai đoạn tới bằng chiến lược “Ấn Độ – Thái Bình Dương tự do và thịnh vượng”. Bên kia muốn dùng “Vành đai con đường” để ôm trọn khu vực và thế giới thì bên này, ngay lập tức dùng “Tứ giác kim cương” của các nền dân chủ cùng chia sẻ giá trị để chế ngự lại. Sự cọ xát ở đây không còn là vấn đề thương mại nữa, mà là vấn đề đại chiến lược của mỗi nước, là vấn đề trật tự thế giới mới, liên quan đến vận mệnh của các quốc gia trong và ngoài khu vực.

Phan Văn Thắng:  Nghe các vị phân tích, có cảm tưởng, các đại cường sắp “ra đòn choảng nhau” đến nơi.  Tình hình có thật là sẽ “bốp chát” đến mức như vậy không?

TS. Đinh Hoàng Thắng:Cách phân tích của GS. Trần Ngọc Vương là để chỉ cái xu thế. Ta không nên hiểu một cách máy móc là sau một vài vụ “lấn sân” của Trung Quốc ở Camphuchia hay trên Biển Đông (Vụ Repsol trong vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam), Trung Quốc có thể thừa thắng xông lên, đẩy Mỹ vào một góc. Trên thực tế, sóng ngầm địa-chính trị ở khu vực cũng như trên thế giới phức tạp hơn nhiều. Việt Nam là một đối tác “chiến lược toàn diện” với Trung Quốc, lại là địa điểm “đầu cầu” của đại chiến lược “Vành đai con đường”, và đặc biệt, Việt Nam là nước có phần lãnh thổ trải dài, gần như bao trùm trọn một không gian của Biển Đông. Chính vì vậy, Việt Nam là nước có nhiều lợi ích song trùng với Hoa Kỳ, với nhiều nước lớn khác và với ASEAN về bảo đảm an ninh, an toàn trên Biển Đông. Vô hình chung, Việt Nam trở thành một “đất nước chiến trường” trên bàn cờ Biển Đông. Điều này gần như trở về với “lời nguyền địa-chính trị” của Việt Nam như giới phân tích chiến lược đã từng nhận định. Cái khó là từ nay, chúng ta phải biết cách hóa giải “lời nguyền” oái ăm ấy.

GS. Trần Ngọc Vương: Cái hay, cái dở của Việt Nam nằm ngay chính ở vị thế độc đáo nói trên. Nếu Việt Nam trở thành một quốc gia bản lĩnh như Israel ở châu Âu hay như Singapore ở châu Á, Việt Nam sẽ có cơ để hóa giải thành công thách thức địa-chính trị của đất nước như một lời nguyền lịch sử, và như thế, sẽ mở ra nhiều cơ hội thuận lợi hơn trong tương lai. Điều này được minh chứng trong thời kỳ “Chiến tranh Lạnh”. Chúng ta đã “đi giữa” mâu thuẫn Trung – Xô, không nghiêng hẳn về bên nào nhưng cũng không độc lập một cách cứng nhắc và thành công ở chỗ là Việt Nam đã tranh thủ được cả hai. Cục diện ngày nay đương nhiên là khác trước đây rất nhiều. Giữa Mỹ và Trung Quốc vừa ký xong một cái “deal” trên 250 tỷ USD. Nghĩa là hai đại cường này sẽ không “khai đao” chỉ vì những tranh chấp trên Biển Đông hay Hoa Đông. Đấy là chưa kể, lợi ích chung của họ có chỗ còn lớn hơn cả cái “deal” 250 tỷ vừa ký rất nhiều. Nhưng mặt khác, Tập Cận Bình không thể không lấn lướt trên Biển Đông để thỏa mãn não trạng của 1,4 tỷ dân Trung Quốc luôn có xu hướng muốn nới rộng lãnh thổ, lãnh hải. Hoa Kỳ, ngược lại không thể “bỏ lơ” các đồng minh chiến lược cũng như bạn bè truyền thống của mình như Nhật Bản, Hàn Quốc hay Philipinnes để mặc cho Trung Quốc tự tung tự tác. Tình huống dẫn đến sự “bốp chát” nhau chính là ở chỗ này. Cái máu “bành trướng” (trong vỏ “Giấc mộng Trung Hoa” về sự phục hưng vĩ đại của dân tộc) và cái chất “sen đầm” (dù dưới thời “nước Mỹ trước đã” đã bị suy giảm ít nhiều) sẽ tiếp tục “đối chọi” nhau trên vũ đài thế giới trong nhiều sắc thái từ nay về sau.

Phan Văn Thắng:  Việt Nam sẽ ở đâu trong cuộc “đọ sức” lịch sử ấy, thưa các nhà nghiên cứu?

GS. Trần Ngọc Vương:Nội dung mới của thời đại chính là ở chỗ, Việt Nam ngày nay không chỉ có một lối ra duy nhất là chọn giữa Trung Quốc hay Hoa Kỳ. Trên thực tế, mặc dù cho đến nay Việt Nam đang đặt cược vào hai cửa của cả hai “nhà cái”. Mà không chỉ Việt Nam, các thành viên ASEAN ít nhiều có hoàn cảnh giống Việt Nam đều đang lựa chọn như vậy. Tuy nhiên, chọn cả hai, không có nghĩa là “đi dây”. “Đi dây” hay “đu dây” chỉ là ngón nghề để tồn tại (Art for Survival). Xu thế của thời đại mới cho phép từ nay chúng ta có thể làm được nhiều hơn thế, làm được mạnh hơn thế. Một chính sách đối ngoại “đa phương hóa” trong kỷ nguyên quyền lực thế giới được chia thành “đa trung tâm” cho phép các quốc gia, ở vào vị trí địa-chính trị như của Việt Nam, có một “không gian” linh hoạt hơn và có thể sáng tạo ra nhiều mô thức quan hệ phong phú hơn trước đây. Chỗ này, bản lĩnh của các nhà lãnh đạo quốc gia có vai trò quyết định. Vì ở đây liên quan đến chiến lược lâu dài, trong đó bao hàm cả vấn đề về cách thức dàn xếp các thương vụ (Art of the Deal),đúng như tên một cuốn sách của Trump. Riêng điểm này, phải nói Việt Nam khá nhanh nhậy. Việt Nam đã có ba động thái để “đối ứng” lại chuyến thăm lịch sử của Trump: i) Về kinh tế, ký hợp đồng 12 tỷ USD mua sản phẩm của Mỹ; ii) Về quân sự, hoan nghênh hàng không mẫu hạm Mỹ lần đầu tiên tới Cam Ranh của Việt Nam trong năm 2018 và khẳng định kế hoạch hợp tác quốc phòng Việt – Mỹ trong giai đoạn 2018-2020; iii) Về chính trị, ngoại giao, đã dàn xếp mời Trump ra Hà Nội, thăm cấp nhà nước, mở quốc yến, họp báo trong khuôn viên Phủ Chủ tịch, ra Tuyên bố chung một ngày trước khi ông Tập tới (cũng từ Đà Nẵng).

TS. Đinh Hoàng Thắng:Tôi chia sẻ với GS. Trần Ngọc Vương, muốn “giải mã” chiến lược của các cường quốc để biết Việt Nam sẽ ở đâu trong chiến lược của mỗi nước, hãy “tracing” (lần theo) chuyến công du mới đây của Trump. Từ trước đến nay, các đời Tổng thống Mỹ luôn nhắc đến Việt Nam trong khung cảnh Đông Nam Á hay vùng Biển Đông. Giờ đây, lần đẩu tiên, Trump nói đến Việt Nam trong bối cảnh của cả “khu vực Ấn Độ – Thái Bình Dương” và đặt Việt Nam vào vị trí trung tâm ở đấy. Khu vực này về tên gọi thì không mới (mười năm trước Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe đã đề xuất sáng kiến này), nhưng về thực chất đối với Chính quyền Trump là mới. Tại Hà Nội, bản Tuyên bố chung (trong vòng chưa đẩy 6 tháng mà Việt –Mỹ có tới hai bản Tuyên bố chung liền nhau cũng là điều xưa nay chưa từng có) nhắc tới khái niệm “Indo—Pacific” hai lần. Cũng vậy, trong bài phát biểu cám ơn thịnh tình của Việt Nam ông Trump lại nhắc tiếp thêm hai lần nữa. Đây hoàn toàn không phải là những ngẫu nhiên trong ngoại giao! Tuy nhiên, nhìn một góc khuất khác, chúng ta vẫn chưa liễu giải (hiểu được) “tư tưởng Tập Cận Bình” bao gồm những nội hàm gì. Tuyên bố hôm 18/10 của ông Tập rằng, Trung Quốc từ nay sẽ hành động như một siêu cường, sẽ ảnh hưởng đến ta thế nào. Tương tự, khi ông Tập khẳng định, các đảo nhân tạo vừa được dựng lên trên Biển Đông là một trong những thành tựu hàng đầu của ông từ trước tới nay và cao giọng tuyên bố “sẽ tiếp tục thành công trong nỗ lực theo đuổi các quyền hàng hải”, thì Việt Nam rồi đây sẽ bị tác động như thế nào. Tôi cho rằng, cần phải cấp bách nghiên cứu cục diện quốc tế thời kỳ tới, khi đại chiến lược “Vành đai con đường” (BRI) của Tập Chủ tịch đi vào triển khai trên thực tế và khi cái “Tứ giác kim cương” do sáng kiến ban đầu của Thủ tướng Abe được tái dựng. Trong cuộc thư hùng này, nếu ASEAN có một vị trí nào đó, thì chắc chắn sẽ thuận cho Việt Nam. Ngoài ra, Việt Nam phải tính đến khả năng, cùng với một vài thành viên ASEAN khác, chủ động tìm cách tiệm cận cái cấu trúc mở của hệ thống an ninh mới. Trong tình thế “tứ bề thọ địch” như hiện nay, Việt Nam không thể đơn thương độc mã, mà phải hội đủ bản lĩnh để tìm cách hòa nhập được vào cấu trúc an ninh mới ở khu vực.

Phan Văn Thắng:  Nhưng sau APEC có tin nói Mỹ sẽ tính toán lại dự án “Cá Voi xanh”. Trước APEC, Tây Ban Nha cũng bị ép rút khỏi dự án “Repsol”. Hiệp định song phương Việt—Mỹ thế hệ mới (TIFA) chưa thấy đâu trong khi Hiệp định Tự do Thương mại Việt Nam—EU (VEFTA) xem chừng đang phải chờ Quốc hội EU phê duyệt. Tất cả những thứ này còn hơn cả “tiền tươi thóc thật” đang rất cần cho công cuộc phát triển. Các ông đánh giá thế nào vể những được mất sau APEC, khi những thông tin trên lan truyền nhanh trong bối cảnh Trung Quốc tuyên bố là giữa họ với ta đã đạt được đồng thuận quan trọng trên Biển Đông?

TS. Đinh Hoàng Thắng:Đúng là cách đây mấy tháng, Công ty ExxonMobil đã có thông báo chính thức về việc khởi động dự án mỏ khí đốt Cá Voi Xanh trị giá 10 tỉ USD. Khu vực mỏ Cá Voi Xanh ở tại lô 118, nằm trọn trong vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) 200 hải lý của Việt Nam. Phát biểu trong diễn đàn APEC hôm 7/11, giám đốc ExxonMobil Development Company là Liam Mallon cho biết “có những thỏa thuận đặc biệt mà chúng tôi cần phải bàn bạc thêm” và đã hoãn lại quyết định đầu tư vào mỏ dầu này đến năm 2019. Kể từ khi Trung Quốc tuyên bố “đường Lưỡi Bò” 9 đoạn chiếm tới 90% diện tích Biển Đông, nhiều hãng dầu khí khác của Mỹ đã bỏ cuộc trước áp lực từ Trung Quốc. Nhưng ExxonMobil vẫn tiếp tục thăm dò và tập đoàn này đã phát hiện mỏ khí đốt lớn nhất của Việt Nam từ trước đến nay, nằm cách đất liền khoảng 100km. Có thể xem mỏ Cá Voi Xanh là dự án dầu khí lớn nhất của Việt Nam. Dự kiến mỏ này có thể đóng góp gần 20 tỷ USD vào ngân sách Việt Nam. Từ Hà Nội, cho đến nay chưa có thông tin chính thức gì về việc đình hoãn này. Thật ra vấn đề được mất sau APEC không chỉ thể hiện qua các con số cụ thể. Cái được mất ở đây, ngoài các khoản “tiền tươi thóc thóc thật” gom lại trên bàn đàm phán sau sự kiện nổi như cồn, điều quan trọng hơn là những gì diễn ra sau đó; là những gì mà nước chủ nhà nắm bắt được, tận dụng được cái “momentum”, tạm hiểu là cái “xung lượng” mà sự kiện quốc tế ấy tạo nên.

GS. Trần Ngọc Vương:Theo tôi, hiện nay chúng ta chưa đủ dữ kiện để bàn về dự án mỏ Cá Voi Xanh. Mặc dầu các mỏ của ExxonMobil nhìn chung an toàn hơn so với dự án Repsol, hơn nữa, do tầm vóc đại quy mô và ảnh hưởng toàn cầu của tập đoàn Mỹ, dự án này khó có thể bị cản trở. Lại nữa, dự án này nằm gần đất liền của Việt Nam hơn (so với Repsol) và mỏ khí ấy rơi vào ngoài đường lưỡi bò. Bên cạnh đó, tập đoàn này có liên hệ chặt chẽ với đương kim ngoại trưởng Hoa Kỳ Rex Tillerson. Thách thức lớn từ trước tới nay đối với ngoại giao vẫn là làm sao những gì đang thúc đẩy bang giao giữa ta với Mỹ đừng trở thành vết rạn với Trung Quốc và ngược lại. Để nắm bắt được, để phát huy tối đa cái mà TS. Đinh Hoàng Thắng đề cập ở trên, tức là cái “động lượng” mà APEC tạo ra, tôi nghĩ còn cần nhiều thứ khác, chỉ một mình ngoại giao không thôi thì chưa đủ để nắm bắt cái đà ấy. Tôi nghĩ, những năm trước mắt, chúng ta vẫn có những khó khăn đáng quan ngại. Nếu ta không có một quyết tâm đẩy hội nhập cao hơn, sâu rộng hơn, cứ phải đi “chữa cháy” từng vụ việc một như hiện nay đang lo khắc phục hệ lụy của việc Đức bỏ “đối tác chiến lược” với Việt Nam, thì ngoại giao sẽ vẫn còn nhiều khó khăn để tiến lên được thật mạnh, thật xa. Cả nội trị với ngoại giao phải “tích hợp” thành một mặt trận duy nhất. Qua rồi cái thời coi nội trị và ngoại giao là hai bộ phận riêng biệt, chỉ cần “kết hợp” với nhau (theo một quan niệm cũ, coi cái này là sự nối dài của cái kia). Từ nay, Ngoại giao với nội trị phải cùng trong một toa tàu của đoàn tàu Việt Nam đang cần phải tăng tốc hơn nữa để không bị bỏ lại sau và tiến lên phía trước.

Phan Văn Thắng:  Trong chuyến thăm 12 ngày tại châu Á vừa qua, Tổng thống Trump hình như không đặt vấn đề nhân quyền như một ưu tiên, một điều kiện trong làm ăn với các nước. Liệu ngoại giao Việt Nam Việt Nam có cho đây là cơ hội thuận lợi để thúc đẩy quan hệ sâu rộng hơn với Mỹ và các nước phương Tây?

GS. Trần Ngọc Vương: Nhìn bề ngoài thì có thể là như vậy. Trong suốt chuyến công du Á châu, hình như Tổng thống Trump chỉ một lần đề cập đến “Individual Right” (có một vài nơi, dịch chữ này thành “nhân quyền” hay “quyền con người” là chưa chính xác!). Ở đây, ông Trump muốn nói tới “quyền cá nhân” thôi (mà ở Mỹ được hiểu như là quyền mang súng). Tuy nhiên, không đề cập trực tiếp không có nghĩa là Quốc hội Mỹ, một bộ phận trong chính giới Mỹ sẽ buông “vấn đề nhân quyền” như một lợi khí trong chính sách đối với các nước. Hãy xem cách Trung Quốc và Hoa Kỳ phản ứng về vấn đề khủng hoảng sắc dân Rohingya ở bang Rakhine (Myanmar). Từ Bắc Kinh, ngoại trưởng Trung Quốc “ủng hộ các nỗ lực của Miến Điện để gìn giữ sự ổn định và phát triển của đất nước”. Đó là vì Bắc Kinh muốn duy trì các dự án kinh tế khổng lồ tại bang Rakhine, thêm vào đó vùng này lại nằm trên trục “Con đường tơ lụa mới”. Hoa Kỳ, ngược lại, ngay sau hội nghị ASEAN tại Philippines, đã cử ngoại trưởng Tillerson đã đến Miến Điện hôm 15/11 vừa qua, với mục tiêu gây sức ép lên chính phủ và quân đội nước này nhằm chấm dứt bạo lực ở bang Rakhine. Tất cả đều có động cơ lợi ích cả.

TS. Đinh Hoàng Thắng: Cần nhìn nhận vấn đề nhân quyền trên một bình diện rộng lớn hơn, để thấy rằng chúng ta cải thiện vấn đề nhân quyền như là một nhu cầu nội tại để phát triển, một đòi hỏi tất yếu từ các chiều kích “an ninh con người” trong kỷ nguyên “số hóa”, chứ không phải để đối phó ngoại giao. Có người ngộ nhận rằng, từ TPP chuyển thành CPTPP, giữa 20 điều khoản trong Hiệp định TPP (cũ) có một số vấn đề thuộc về “quyền con người” tạm thời bị “treo” lại là hợp với “gu” của Việt Nam. Nhìn nhận như vậy là không thấy các chiều kích khác nhau của vấn đề nhân quyền: Không dân chủ hóa mọi mặt trong đời sống xã hội và kinh tế, không xây dựng được một chính phủ kiến tạo thì không thể đẩy mạnh công cuộc hội nhập, không thể xây dựng được hệ thống quan hệ đối tác chiến lược với bên ngoài, với ý nghĩa thực chất, chứ đừng nói gì đến vấn đề cải cách thể chế hay chính phủ phục vụ…

Phan Văn Thắng:  Các ông còn có những ấn tượng gì khác nữa với thông điệp nổi bật của ông Trump và ông Tập khi họ đến Việt Nam? Những thông điệp ấy có đặt ra cho nền ngoại giao đổi mới khó khăn và thuận lợi gì hơn trước đây trong giai đoạn tới?

TS. Đinh Hoàng Thắng: Với tôi, quyết tâm cao của cả Trung Quốc lẫn Hoa Kỳ, không bên nào chịu từ bỏ cái vị thế hiện nay và tương lai của mình là ấn tượng rõ rệt nhất. Hãy chú ý thông điệp nổi bật nhất từ Tổng thống Trump: “Nước Mỹ trước đã!” Trong những năm tháng tới, nước Mỹ sẽ tiếp tục bỏ xa các nước trên thế giới nhờ vào công nghệ hiện đại và ngân sách quốc phòng khổng lồ. Quốc Hội Hoa Kỳ vừa chấp thuận ngân sách quốc phòng 700 tỷ USD (năm 2016 chỉ có 523,9 tỷ) chi dùng vào chương trình “từng bước nâng cấp quân đội Mỹ” theo yêu cầu của Tổng thống Trump. Số ngân sách quốc phòng này vượt quá nửa tổng số ngân sách quốc phòng của các nước trên thế giới cộng lại. Với tiềm lực đó, nước Mỹ vẫn là một siêu cường đại dương trong thế kỷ này. Tuy nhiên, Trung Quốc cũng không chịu lùi bước, từ đại chiến lược đến các tiểu xảo như dùng du kích biển, dùng lực lượng bán quân sự, với chiến thuật “mềm nắn, rắn buông”, họ đã xây “Vạn Lý Trường Thành” trên Biển Đông để làm đầu cầu xuất phát cho quốc sách “Vành Đai, Con Đường” mà ông Tập Cận Bình chính thức tuyên bố trong hội nghị APEC tại Đà Nẵng là “không thể đảo ngược”. Ngoại giao Việt Nam như người lướt ván trước những cơn sóng lừng. Phải làm sao thoát khỏi được những vùng “sóng vỡ” (surf zones)? Cái khó của người lướt ván là phải men theo các “dòng dọc bờ” (nearshore currents) để ra khơi xa nhưng lại phải tránh cho được những “con sóng bạc đầu” (breakers). Điều kiêng kỵ nhất là không bao giờ được bơi ngược dòng!

GS. Trần Ngọc Vương: APEC năm 2017 ở Đà Nẵng vừa rồi, qua hai bài diễn văn của Donald Trump và Tập Cận Bình đã định hình rõ hơn về một thế đối kháng về chiến lược giữa “Ấn Độ – Thái Bình Dương Tự do và Rộng mở” với “Vành đai và Con đường” mà Biển Đông là tâm điểm của những tương khắc đó. Cuộc đối đầu này không chỉ đơn thuần về quân sự, nó là một trận chiến tổng hợp về kinh tế, quân sự, ngoại giao, tin học… Trọng tâm của cuộc đối đầu Trung-Mỹ lần này lại xẩy ra trên vùng biển Việt Nam. Dân tộc ta một lần nữa phải tìm mọi cách tránh rơi vào cái vòng xoáy của cuộc tương tranh ấy. Đấy là một sứ mệnh đầy khó khăn và thách thức của Ngoại giao Việt Nam trong những năm trước mắt. Đối với những lãnh đạo Trung Quốc luôn luôn có ý đồ qua nước ta để tràn xuống Đông Nam Á, thì các nguy cơ đang rình rập ở Tây Nguyên, Vũng Áng là không thể coi thường… Tạo ra cơ hội để đi ra với thế giới, đồng thời chung sống hòa bình với Trung Quốc có lẽ là sự lựa chọn cần thiết trong cái thế ứng xử hiện nay. Đòi hỏi này thách thức “tài” ngoại giao của cả nước, nhất là của đội ngũ lãnh đạo cấp cao, chứ không chỉ là công việc của riêng một ngành Ngoại giao.

Phan Văn Thắng:  Câu hỏi cuối cùng: Trước đây, có lúc TS. Đinh Hoàng Thắng từng đánh giá hai năm 2016 – 2017 là thời điểm “phá vây” của Ngoại giao Việt Nam, dựa vào một số tiến triển trong quan hệ Việt – Mỹ, Việt – Trung… Chúng ta sắp chia tay 2017 để bước sang 2018, các nhà nghiên cứu có thay đổi nhận định ấy không và các ông đánh giá triển vọng mặt trận đối ngoại của Việt Nam năm tới sẽ như thế nào?

TS. Đinh Hoàng Thắng: Tôi vẫn giữ nguyên đánh giá ấy. Gần đây, một số nhà nghiên cứu đã có vẻ bi quan khi buộc phải thừa nhận, Việt Nam đang bị bao vây chiến lược. Mà đã bị “bao vây” thì buộc phải “phá vây” thôi! Bản thân Bộ trưởng Ngoại giao Phạm Bình Minh năm ngoái cũng đã phát biểu công khai: “Môi trường đối ngoại chiến lược đang nổi lên nhiều thách thức chưa từng có, tác động trực tiếp đến  lợi ích an ninh và phát triển của đất nước ta”. Bên cạnh đánh giá “thế nước đang lên” thì những nhận định kiểu như thế này nói lên yêu cầu “phá vây” của Ngoại giao Việt Nam. Chia tay 2017, chúng ta không thiếu những thành tựu cả về nội trị lẫn ngoại giao, nhất là vào năm có một hội nghị quốc tế mà hầu hết các lãnh đạo cấp cao đến từ 21 nền kinh tế thành viên đều tới dự. Đặc biệt năm nay đã có hai chuyến thăm cấp Nhà nước của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Trung Quốc và Tổng thống Hoa Kỳ, hai chuyến thăm chính thức của Tổng thống Chile, Thủ tướng Canada và gần đây nhất là Tổng thống cộng hòa Ba  Lan. Đây đều là những chuyến thăm mang tính lịch sử và đạt được các thỏa thuận mang tầm chiến lược. Nhưng…

GS. Trần Ngọc Vương:Nhiều đêm tôi cứ băn khoăn tự vấn, trong các thành viên ASEAN, nước nào hiểu Trung Quốc nhất? Đằng sau những lời đe dọa của Trung Quốc đối với các lân bang, đâu là sự thật? Dự án Repsol nằm trong vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam, tại sao ta không cho thế giới và trong nước biết về sức ép vô luân vô pháp ấy? Sau APEC, trước những hỗn loạn của thế giới hôm nay, chúng ta phải đối phó với ai? Một Trung Quốc đang rắp tâm chớp cơ hội để ngoi lên làm bá chủ, Mỹ thì lo cho nước mình trước đã, Nhật buộc gồng lên để đối phó với các mối nguy sát sườn, Putin bận “đánh quả” để phục hồi đế chế Nga… […]. Thật là “đường xa nghĩ nỗi sau này mà kinh…”.

Phan Văn Thắng: Cảm ơn các ông đã tham gia cuộc trao đổi. Hy vọng tình hình năm 2018 của đất nước sẽ nhiều phần tươi sáng hơn.Việt Nam sẽ là đoàn tàu tăng tốc trong năm tới.

Nguồn: VHNA

 

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: